Hendrik III
Tussen 1510 en 1530 werd de Grote Kerk aan de oostzijde uitgebouwd met de Sacramentskapel, de Prinsenkapel en de kooromgang. De Sacramentskapel aan de zuidzijde van het hoogkoor bevatte een altaar voor het heilig Sacrament van Niervaart. Op kosten van graaf Hendrik III werd in 1520 begonnen aan de bouw van het nieuwe Herenkoor, noordelijk tegen het oude Herenkoor. Reeds in 1526 kon het altaar hier, met daarop het drieluik van meester Jan van Scorel, worden gewijd. Met de bouw van de kooromgang werd begonnen in 1526 en rond het midden van de zestiende eeuw was hij voltooid. De aanleg werd vooral gestimuleerd door de stad en niet door het kapittel of de graaf van Nassau. De kooromgang benadrukte zo vooral de status van de stad.
Het Mastbos
Graaf Hendrik III van Nassau introduceerde niet alleen de renaissance in Breda, hij had ook vernieuwende ideeën over de bosbouw. Ten zuiden van Breda liet hij het Mastbos aanleggen. Dit diende als jachtgebied, waar de graaf en zijn gasten konden jagen. Het zette op die manier luister bij aan zijn status. In 1514 adviseerde Hans Scaller uit Neurenberg Hendrik III over de mogelijkheden dennen te zaaien. Een jaar later bracht Scaller zaad mee en werd het oudste gedeelte van het Mastbos ingezaaid. In 1621 werd in en rond het Mastbos een enorme rechthoek uitgezet en in kaart gebracht. Dit 'vierkant' werd omgeven door grachten. Ook in de achttiende en negentiende eeuw werd het bos meerdere malen uitgebreid. Het Mastbos is voortreffelijk bewaard gebleven en is een belangrijk recreatief element in Breda.
Het Mastbos
De ordonnantie van Hendrik III
Als het kalf verdronken is, dempt men de put. Na de allesverwoestende brand van 23 juli vaardigde graaf Hendrik III van Nassau op 22 november 1534 een ordonnantie uit waarbij iedereen verplicht werd zijn huizen te herbouwen in steen, met gemene muren, en daken gedekt met leien of tegelen. Er werden gedetailleerde voorschriften gegeven betreffende het bouwen en er werden erfscheiders aangesteld, die als voorlopers kunnen worden beschouwd van het huidige Bouw- en Woningtoezicht. Zij moesten zich aanvankelijk richten naar de ordonnantie en de costumen van Mechelen, de paalders aangaande, van 1535. Later golden in Breda de costumen van Antwerpen van 1582, en wel het hoofdstuk betreffende erfscheiding, servituten en wat daar aankleeft. Dit zijn dus de voorlopers van de huidige bouwverordening.
De ordonnantie van Hendrik III
Het paleis van Hendrik III
Graaf Hendrik III van Nassau had een vooraanstaande positie aan het Bourgondische hof. Hij was direct betrokken bij de kroning van Karel V tot keizer in 1530. Tijdens zijn werk voor de keizer kwam hij in Zuid-Europa in aanraking met de renaissance architectuur en raakte daardoor geïnspireerd. In de jaren dertig van de zestiende eeuw liet Hendrik van Nassau het kasteel van Breda verbouwen tot een toonaangevend renaissance paleis naar Zuid-Europees voorbeeld. Hiervoor stelde hij de kunstenaar-architect Tommaso Vincidor da Bologna aan, een leerling van Rafael. Het ontwerp van het paleis was gebaseerd op twee binnenhoven, waarvan er slechts 1 werd gerealiseerd. Bij de komst van de Koninklijke Militaire Academie in 1828 werd het paleis vrijwel geheel ontdaan van haar renaissance uiterlijk.
Het paleis van Hendrik III
Renaissance stallen van Hendrik III
Nadat graaf Hendrik III van Nassau zijn paleis voltooid had liet hij aan het Kasteelplein een stallencomplex bouwen in renaissancestijl. Bij een verbouwing in 1883 werd een gedeelte van de renaissance gevelmuur afgebroken en naar het Rijksmuseum in Amsterdam overgebracht. Een paar jaar later werden de bouwfragmenten ingemetseld in het zogenaamde Fragmentengebouw in de tuin van het museum. In 1913-1916 werd de ruimte tussen het Fragmentengebouw en de aangrenzende Druckeruitbouw overkapt, waardoor een twee verdiepingen hoge lichthal ontstond. De muur uit het Valkenberg werd nu de westelijke binnenmuur van de nieuwe hal. In 1952 werd de renaissance gevel uit Breda helaas door een voorzetwand aan het zicht onttrokken. In 1995 zijn de fundamenten van de stallen aan het Kasteelplein teruggevonden, met een groot aantal verbouwingen uit de achttiende en negentiende eeuw.
Oudste eigentijdse vestingplattegrond
De oudste eigentijdse plattegrond van Breda wordt bewaard op het Bredase Stadsarchief. Deze kaart wordt ten onrechte toegeschreven aan de Bredanaar Jan van Galen en gedateerd op 1530. Helaas vertoont deze kaart alleen de wallen en grachten van de vesting en de wateren binnen de stad en niet het stratenpatroon. Waarschijnlijk is de kaart eerst twintig jaar later vervaardigd om de waterstaatkundige situatie binnen de stad in kaart te brengen. Duidelijk zijn de wallen te zien en de blokhuizen die gebouwd zijn in opdracht van graaf Hendrik III van Nassau na 1531.
